محسن تیزهوش
Related Articles
یک سنجاب کوچک در صفحه‌ای اینستاگرامی برای فروش گذاشته شده است. ادمین با او بازی می‌کند، نوازشش می‌کند و حرکت‌هایش را به دوربین نشان می‌دهد؛ انگار می‌خواهد ثابت کند این موجود کوچک اهلی است و می‌تواند در خانه زندگی کند. زیر ویدئو، عده‌ای درباره غذا و نگهداری سنجاب می‌پرسند و عده‌ای دیگر می‌نویسند که جای این حیوان در جنگل است، نه خانه. پاسخ ادمین آماده است: از بچگی در قفس بوده، به انسان عادت دارد و وحشی نیست! این صحنه، تصویری تازه از مسئله‌ای قدیمی است. قاچاق حیات‌وحش در ایران همچنان ادامه دارد؛ با این تفاوت که حالا بخشی از آن در ویترین شبکه‌های اجتماعی عرضه می‌شود.
ظاهر آرام و رفتار بی‌هراس سنجاب در برابر دوربین، چیزی درباره منشأ آن نمی‌گوید. عادت‌کردن به انسان نیز به معنای اهلی‌بودن نیست. اما سنجاب‌هایی که در این صفحات به فروش می‌رسند، از کجا می‌آیند و چه مسیری را از زیستگاه طبیعی تا قفس و صفحه فروش طی می‌کنند؟ پژوهشی با عنوان «بررسی نقش اینستاگرام در تجارت غیرقانونی سنجاب ایرانی» آگهی‌های عمومی این شبکه اجتماعی در ایران را از اوت ۲۰۲۱ تا ژانویه ۲۰۲۳ بررسی کرده است. پژوهشگران در این بازه، ۱۲۰۴ آگهی شامل ۱۴۹۴ سنجاب را شناسایی کردند. بیشتر سنجاب‌های آگهی‌شده نابالغ بودند. در حدود نیمی از تصاویر، سنجاب‌ها در دست انسان دیده می‌شدند و بیش از یک‌سوم آن‌ها بیرون از قفس بودند. پژوهش همچنین نشان می‌دهد که فروشندگان با تأکید بر رام‌بودن سنجاب و امکان نگهداری آن در خانه، تلاش می‌کنند این حیوان را به‌عنوان یک حیوان خانگی مناسب معرفی کنند. در چنین تصاویری، آنچه به نمایش درمی‌آید رفتار حیوان در برابر دوربین است؛ نه لزوماً شرایطی که پیش از رسیدن به صفحه فروش تجربه کرده است.
سنجاب ایرانی از ساکنان جنگل‌های زاگرس است. این جانور از دانه‌های بلوط تغذیه می‌کند و بخشی از آن‌ها را برای مصرف بعدی در خاک پنهان می‌کند. بعضی از این دانه‌ها فراموش می‌شوند و فرصت جوانه‌زنی پیدا می‌کنند؛ رفتاری که می‌تواند در پراکنش بذر و باززایی جنگل نقش داشته باشد. جنگل‌های زاگرس با تهدیدهای گوناگونی مانند خشکسالی، آتش‌سوزی و تخریب زیستگاه روبه‌رو هستند و سرنوشت آن‌ها به یک گونه وابسته نیست. بااین‌حال، سنجاب نیز بخشی از شبکه پیچیده حیات در این جنگل‌هاست؛ جانوری که زندگی‌اش در فضای بسته خانه از زیستگاه و نقش طبیعی‌اش جدا می‌شود.
قاچاق سنجاب را نمی‌توان جدا از شرایط اجتماعی و اقتصادی مناطق زیست این جانور بررسی کرد. دشواری معیشت و نبود فرصت‌های شغلی، بخشی از واقعیت زندگی مردم است؛ اما این واقعیت، پیامدهای قاچاق حیات‌وحش را از میان نمی‌برد. در سوی دیگر، تقاضای خریداران نیز به ادامه این چرخه کمک می‌کند. هر خرید می‌تواند به تداوم بازاری کمک کند که در آن حیات‌وحش از زیستگاه خود جدا می‌شوند و به بازارهای واقعی یا مجازی راه پیدا می‌کنند.
تجارت حیات‌وحش چالش جدیدی نیست و خرید و فروش سنجاب نیز پدیده‌ای جدا از آن به شمار نمی‌رود. آنچه تغییر کرده، شکل عرضه و دسترسی آسان‌تر به خریدار است. در شرایطی که مشکلات اقتصادی و اجتماعی فراوانی وجود دارد، شاید پرداختن به سرنوشت یک جانور کوچک در نگاه نخست موضوعی بیهوده به نظر برسد؛ اما تنوع‌زیستی مسئله‌ای جدا از زندگی انسان و آینده نسل بعدی نیست.
اینک، سنجاب آنلاین است؛ در دسترس، قابل تماشا و قابل خرید. اما زندگی این جانور به آنچه در صفحه تلفن همراه دیده می‌شود محدود نیست. پشت هر آگهی، جانوری زنده قرار دارد که بقایش به زیستگاهی وابسته است که از آن جدا شده است. سنجاب ایرانی به اکوسیستم جنگل تعلق دارد، نه به چهاردیواری یک آپارتمان شهری. توقف این تجارت غیراخلاقیِ حیات‌وحش، به‌ویژه در بستر شبکه‌های اجتماعی، به راهکارهای تخصصی، نظارت مؤثر، آموزش و ایجاد بسترهای فرهنگی مناسب نیاز دارد؛ اقداماتی که بتوانند این روند را تا حد امکان محدود کنند.
